جمعى از علما

138

جامع المقدمات ( جامعه مدرسين ) ( فارسي )

عين چون موعد وموضع وموجل وموسم وميسر . واز ناقص مطلقا بر وزن مفعل آيد به فتح عين چون مرمى ومرضى ومرخى . واز لفيف مفروق ومقرون وأجوف ومضاعف اسم زمان ومكان ومصدر ميمى بر قياس صحيح است . وبدانكه مفعال ومفعل ومفعلة براي آلت بود چون مخيط ومفتاح ومفرقة وفعلة بفتح فاء از ثلاثي مجرّد براي مرّة بود چون ضربته ضربة به معنى يكبار زدن است وفعلة بكسر فاء براي هيأت وچگونگى فعل بود چون جلست جلسة كه به معنى يك نوع نشستن است وفعلة به ضمّ فاء براي مقدار بود چون اكلت لقمة وفعالة براي چيزى بود كه از فعل ساقط شود چنانكه كناسة وقلامة . وبدانكه از فعل ثلاثي مزيد فيه ورباعي مجرد ومزيد فيه ، مصدر ميمى واسم زمان واسم مكان بر وزن اسم مفعول آن باب باشد . فصل : [ شرط فعل يفعل ] بدانكه فعل يفعل مشروط است به آن‌كه عين الفعل يا لام الفعل أو حرفى باشد از حروف حلق وآن شش است : « همزه وهاء وعين وغين وحاء وخاء » وواو در مثال اين باب چون وضع يضع بيفتد در مستقبلش ، زيراكه در أصل يوضع بود ، واو افتاد چنانكه در يعد بعد آن كسره را بدل به فتحه كردند از جهت تثاقل حرف حلق ، به خلاف وجل يوجل كه واو باقي است به حال خود . * * *